TOLERANCJE, SKURCZ ORAZ ROZSZERZALNOŚĆ TEMPERATUROWA W BUDOWNICTWIE SZKIELETOWYM

Drewno, jako materiał higroskopijny i anizotropowy, wykazuje znaczne zmiany rozmiarów pod wpływem wahań wilgotności i temperatury. Skurcz drewna – to zmniejszenie jego objętości przy wysychaniu od stanu nasycenia włókien do stanu drewna absolutnie suchego. Ten proces jest nierównomierny: skurcz styczny (wzdłuż słojów rocznych) wynosi do 6-10%, promieniowy (w poprzek słojów rocznych) – do 3-5%, podczas gdy skurcz wzdłużny (wzdłuż włókien) jest minimalny, zaledwie 0,1-0,3%. To zjawisko regulowane jest standardami, na przykład, EN 14081-1 'Timber structures – Strength graded structural timber with rectangular cross section’, ustalającym wymagania do wilgotności drewna oraz jego sortowania.

Dla budownictwa szkieletowego krytycznie ważne jest wykorzystanie drewna o wilgotności projektowej 12-18%. Odchylenie od tych wskaźników podczas montażu doprowadzi do dalszego skurczu już w gotowej konstrukcji, co może spowodować deformacje ścian, przekosy otworów okiennych i drzwiowych, a także powstawanie pęknięć w wykończeniu. Rozszerzalności temperaturowej drewno podlega tak samo, jak i inne materiały, ale jej wpływ jest często mniej zauważalny, niż skurcz. Współczynnik rozszerzalności liniowej temperaturowej drewna wynosi około (3-5) x 10^-6 1/°C wzdłuż włókien oraz (30-70) x 10^-6 1/°C w poprzek włókien. Pomimo stosunkowo niskich wskaźników, przy dużych wahaniach temperatur, szczególnie w regionach o klimacie kontynentalnym, jak na Ukrainie, nagromadzenie tych deformacji może wpływać na szczelność poszycia oraz trwałość połączeń. Prawidłowe projektowanie oraz wybór drewna według standardów europejskich, zaadaptowanych do warunków ukraińskich, jest gwarancją minimalizacji negatywnych skutków tych naturalnych procesów.

Dla zapewnienia stabilności oraz trwałości budynków szkieletowych, konieczne jest uwzględnienie tych cech drewna na wszystkich etapach: od wyboru materiału po montaż i eksploatację. Staranna kontrola wilgotności tarcicy na produkcji i placu budowy jest nieodłączną częścią procesu jakościowego. Ważna jest również geometria przekroju elementów: im większy przekrój, tym większy potencjał dla skurczu i rozszerzenia. Dlatego w budownictwie szkieletowym często stosuje się belki o małym przekroju, a duże rozpiętości zapewniają belki wielowarstwowe czy kompozytowe. Zrozumienie tych podstawowych właściwości fizycznych pozwala inżynierom oraz budowniczym opracowywać rozwiązania konstrukcyjne, efektywnie kompensujące deformacje, zachowując wytrzymałość oraz funkcjonalność budowli przez dziesięciolecia.

Ponadto, wpływ promieniowania słonecznego oraz cykli zamarzania-odtajania na Ukrainie również wzmacnia wymagania do zarządzania deformacjami. Elementy, znajdujące się pod bezpośrednim promieniowaniem słonecznym, mogą się nagrzewać do znacznie wyższych temperatur, niż powietrze, co prowadzi do zlokalizowanego rozszerzenia. Wymaga to wykorzystania odpowiednich systemów elewacyjnych, pozwalających drewnu 'oddychać’ i kompensować te ruchy. Nie mniej ważne jest i to, że drewno, okresowo zawilgocane, a potem wysychające, może doświadczać cykli pęcznienia i skurczu, co może prowadzić do osłabienia mocowań i, w konsekwencji, do obniżenia integralności strukturalnej. Dlatego wybór jakościowego drewna, jego prawidłowe suszenie oraz ochrona przed wilgocią są zasadami podstawowymi. Dzięki temu można uniknąć wielu błędów w budownictwie.

Precyzja w budownictwie ma znaczenie fundamentalne, a tolerancje określają dopuszczalne odchylenia od rozmiarów projektowych oraz położeń elementów konstrukcyjnych. Na Ukrainie te wymagania regulowane są szeregiem norm budowlanych, w szczególności DBN B.2.6-161:2017 'Konstrukcje budynków i budowli. Konstrukcje drewniane. Postanowienia podstawowe’, ustalającym odchylenia graniczne dla konstrukcji drewnianych. Na przykład, dla rozmiarów liniowych elementów szkieletu tolerancja może wynosić ±3 mm na długość do 3 m, a dla prostoliniowości – 1/750 od długości elementu, ale nie więcej niż 15 mm. Pionowość ścian i słupów również ma swoje tolerancje, zazwyczaj ±5 mm na piętro, ale nie więcej niż 15 mm na całą wysokość budynku.

Zastosowanie praktyczne tych tolerancji wymaga wysokich kwalifikacji pracowników oraz wykorzystania precyzyjnego narzędzia pomiarowego. Odchylenie od zadanych tolerancji może mieć konsekwencje kaskadowe: nieprawidłowa geometria ścian utrudni montaż bloków okiennych i drzwiowych, doprowadzi do nierówności podłogi i sufitu, a także stworzy problemy przy układaniu materiałów wykończeniowych. Na przykład, przy budowie ścian szkieletowych, gdzie wykorzystywana jest belka o przekroju 50×150 mm czy 50×200 mm, jakiekolwiek odchylenie w rozmiarach słupków pionowych doprowadzi do nierównomiernego rozkładu obciążenia oraz potencjalnych problemów z nośnością. Ważne jest uwzględnienie, że nawet niewielkie, na pierwszy rzut oka, odchylenia mogą się kumulować, szczególnie w wielopiętrowych budynkach szkieletowych, i ostatecznie doprowadzić do znacznych problemów strukturalnych.

Przestrzeganie tolerancji jest nie tylko kwestią estetyki, ale też kwestią zapewnienia funkcjonalności oraz bezpieczeństwa budynku. Na przykład, nieprawidłowo dotrzymane tolerancje płaskości ścian mogą wpłynąć na szczelność powietrzną obudowy budynku, co obniży jego efektywność energetyczną i komfort zamieszkania. Inżynierowie-konstruktorzy przy projektowaniu i budowie zakładają te tolerancje w swoich obliczeniach, aby przewidzieć możliwe odchylenia. Ważny jest etap kontroli jakości na placu budowy, gdzie majster musi stale sprawdzać zgodność zamontowanych konstrukcji z dokumentacją projektową oraz obowiązującymi normatywami. Wykorzystanie współczesnych niwelatorów, dalmierzy laserowych oraz poziomic cyfrowych znacznie podnosi precyzję prac. Przy budowie konstrukcji szkieletowych, gdzie każdy element jest częścią systemu, pracującego pod obciążeniem, tolerancje nie są jedynie zaleceniem, a są obowiązkowym wymogiem dla osiągnięcia pożądanej jakości oraz niezawodności. Dlatego ważna jest współpraca z doświadczonym konstruktorem profesjonalnym.

W budownictwie szkieletowym, gdzie każdy element podlega deformacjom, szczególnie ważne jest prawidłowe projektowanie oraz wykonanie węzłów mocowania. Muszą one nie tylko zapewniać przekazywanie obciążeń, ale też pozwalać drewnu swobodnie się poruszać bez tworzenia nadmiernych naprężeń, prowadzących do zniszczeń. Dla kompensacji skurczu i rozszerzenia w konstrukcjach szkieletowych drewnianych stosowane są następujące podejścia:

• Połączenia ślizgowe: Jest to krytycznie ważne w węzłach, gdzie elementy o różnym kierunku włókien czy różnym potencjale skurczu się stykają. Na przykład, przy mocowaniu belek stropu do słupków pionowych szkieletu, czy przy łączeniu ścian z dachem. Stosowane są płyty metalowe ze specjalnymi rowkami czy otworami owalnymi, pozwalającymi elementom mocującym (śrubom, wkrętom) się przemieszczać. Zapobiega to przekazywaniu naprężeń od skurczu na inne części konstrukcji.
• Podpory regulowane: Wykorzystywane są, na przykład, dla słupków pionowych dużych budynków szkieletowych, podlegających znacznemu skurczowi. Te podpory, często w postaci mechanizmów śrubowych, pozwalają regulować wysokość elementu, kompensując skurcz oraz utrzymując równomierny rozkład obciążeń. Są one szczególnie aktualne dla wielopiętrowych budynków szkieletowych czy dla połączeń, łączących różne typy konstrukcji (na przykład, drewno oraz kamień/beton).
• Połączenia elastyczne: Niektóre węzły mogą wykorzystywać materiały o pewnej elastyczności, pozwalającej pochłaniać niewielkie ruchy bez zniszczenia. Może to być wykorzystanie specjalnych hermetyków czy przekładek elastycznych w miejscach styków.

Szczegółowy rozbiór węzła 'ściana-strop’ w domu szkieletowym demonstruje złożoność zadania. Górna oczep ściany oraz dolna oczep belek stropu muszą być niezawodnie połączone, ale przy tym pozwalać na skurcz pionowy. Zastosowanie śrub kotwiących metalowych z podkładkami i nakrętkami, które okresowo są dokręcane (w pierwszych latach eksploatacji), jest jednym z wariantów. Alternatywą jest wykorzystanie specjalizowanych mocowań metalowych, ślizgających się w pionie, pozwalających belkom stropu 'opadać’ razem ze ścianą. DBN B.2.6-161:2017 określa wymagania do wytrzymałości oraz trwałości takich połączeń, podkreślając konieczność ochrony elementów metalowych przed korozją.

Przy projektowaniu węzłów uwzględniane są również takie parametry, jak intensywność obciążenia oraz dynamika reżimów temperaturowo-wilgotnościowych. Dla ścian zewnętrznych, podlegających większym wahaniom temperatur, rozwiązania mogą się różnić od przegród wewnętrznych. Nie warto też zapominać o wykorzystaniu szczelin dylatacyjnych, będących pionowymi czy poziomymi przerwami w konstrukcji budynku, przeznaczonymi do kompensacji dużych deformacji. Takie szczeliny wypełniane są materiałami elastycznymi, pozwalającymi elementom poruszać się względem siebie. Są one ważnym rozwiązaniem inżynieryjnym dla zapewnienia integralności strukturalnej oraz zapobiegania uszkodzeniu konstrukcji obudowy oraz materiałów wykończeniowych.

Kontrola wilgotności drewna jest jednym z najważniejszych czynników, określających trwałość, stabilność oraz charakterystyki eksploatacyjne konstrukcji szkieletowych. Nadmierna wilgotność drewna podczas budowy, czy jej znaczne wahania w procesie eksploatacji, mogą prowadzić do poważnych problemów. Optymalna wilgotność dla drewna konstrukcyjnego, wykorzystywanego w budownictwie szkieletowym, wynosi 12-18%. Ta wartość zapewnia minimalny dalszy skurcz oraz najlepsze wskaźniki wytrzymałości.

Jeśli do budowy wykorzystywane jest drewno surowe (o wilgotności powyżej 20%), skurcz będzie zachodzić już po montażu. Doprowadzi to do: pękania elementów, deformacji ścian i stropów, powstawania szczelin w stykach, naruszenia szczelności otworów okiennych i drzwiowych, a także uszkodzenia wykończenia wewnętrznego i zewnętrznego. Pękanie drewna obniża jego nośność i może prowadzić do powstawania mostków zimna oraz miejsc kondensacji wilgoci, sprzyjających rozwojowi grzyba i pleśni. Wpływa to bezpośrednio na jakość powietrza w pomieszczeniu (IAQ) oraz zdrowie mieszkańców.

Dla zapewnienia odpowiedniej kontroli wilgotności konieczne jest przestrzeganie kilku zasad:

1. Wybór materiału: Kupować jedynie certyfikowane drewno konstrukcyjne, które przeszło suszenie komorowe do wilgotności projektowej. Standard EN 14081-1 'Timber structures – Strength graded structural timber with rectangular cross section’ wysuwa jasne wymagania do jakości i wilgotności drewna.
2. Przechowywanie na placu budowy: Drewno musi być przechowywane w warunkach, zapobiegających jego zawilgoceniu (pod wiatą, na podkładkach, z przekładkami dla wentylacji).
3. Kontrola podczas montażu: Przed instalacją każdego elementu konieczne jest sprawdzenie jego wilgotności za pomocą wilgotnościomierza. Jeśli wilgotność przekracza wartości dopuszczalne, materiał należy dosuszyć.
4. Ochrona konstrukcji: Po montażu szkielet musi być jak najszybciej zamknięty przed opadami atmosferycznymi, aby uniknąć wtórnego zawilgocenia.

Prawidłowo zarządzając wilgotnością drewna, można znacznie podnieść trwałość domu szkieletowego, zapewnić jego integralność strukturalną, zminimalizować konieczność remontu oraz zoptymalizować wskaźniki efektywności energetycznej. Zastosowanie współczesnych rozwiązań inżynieryjnych dla mikroklimatu, takich jak systemy rekuperacji ciepła, pomaga utrzymywać stabilny poziom wilgotności wewnątrz budynku, co również pozytywnie wpływa na stan konstrukcji drewnianych.

Projektowanie budynku szkieletowego z uwzględnieniem deformacji wymaga kompleksowego podejścia inżynieryjnego. Obliczenia muszą uwzględniać potencjalne zmiany rozmiarów, spowodowane skurczem drewna i rozszerzalnością temperaturową, aby zapobiec krytycznym naprężeniom w konstrukcjach. Główne kroki obejmują:

1. Określenie maksymalnego skurczu: Na podstawie danych o gatunku drewna, jego wilgotności początkowej oraz projektowej (eksploatacyjnej) wilgotności, obliczany jest potencjalny skurcz każdego elementu. Na przykład, dla belki sosnowej 150×150 mm o wilgotności początkowej 25% do eksploatacyjnej 12%, skurcz styczny może wynosić do 4,5%, co dla ściany o wysokości 2,7 m da skurcz do 12 mm. Te obliczenia wykonywane są z wykorzystaniem tabel współczynników skurczu dla różnych gatunków drewna.
2. Obliczenie rozszerzalności temperaturowej: Wychodząc z maksymalnych i minimalnych gradientów temperaturowych dla konkretnego regionu Ukrainy (na przykład, dla obwodu kijowskiego średnioroczna temperatura +7.5°C, amplituda -25°C do +30°C), oraz współczynników rozszerzalności liniowej temperaturowej drewna, określane są graniczne zmiany długości elementów. Dla ścian zewnętrznych szkieletu o długości 6 m, rozszerzalność temperaturowa może wynosić kilka milimetrów, co może wpływać na styki oraz poszycie.
3. Modelowanie zachowania konstrukcji: Wykorzystanie oprogramowania do analizy strukturalnej (na przykład, modelowania BIM) pozwala symulować zachowanie budynku pod wpływem deformacji. Pomaga to wykryć potencjalne miejsca koncentracji naprężeń oraz zoptymalizować rozwiązania konstrukcyjne.

Kompensacja deformacji odbywa się za pomocą kilku rozwiązań inżynieryjnych: wykorzystania szczelin dylatacyjnych, zastosowania połączeń ślizgowych, instalacji podpór regulowanych. Szczeliny dylatacyjne mogą być wykonane w dużych ścianach czy między poszczególnymi sekcjami budynku, aby podzielić je na mniejsze, bardziej sterowalne bloki, mogące niezależnie się rozszerzać i kurczyć. Muszą być wypełnione materiałem elastycznym, zapewniającym szczelność.

Dla wielopiętrowych budynków szkieletowych, stających się coraz bardziej popularne, zastosowanie takich metod jest obowiązkowe. Na przykład, dla domów szkieletowych o wysokości 3-4 piętra sumaryczny skurcz może osiągać 2-3 cm, co wymaga kompensacji systemowej. Jednym z 'unikalnych dowodów’ w tej dziedzinie jest wykorzystanie słupków teleskopowych, pozwalających stopniowo kompensować skurcz czy rozszerzenie, zachowując równomierność obciążenia. Jest to szczególnie ważne dla punktów oparcia, gdzie elementy drewniane stykają się z konstrukcjami metalowymi czy betonowymi. Zgodnie z DBN B.2.6-31:2021 'Konstrukcje budynków i budowli. Izolacja cieplna budynków’, konieczne jest uwzględnienie deformacji cieplnych konstrukcji obudowy dla zapewnienia ich szczelności oraz ciągłości konturu cieplnego, co bezpośrednio związane jest z rozszerzalnością temperaturową materiałów. Dzięki takiemu podejściu, można stworzyć dom, który będzie odporny na wpływ czasu i czynników klimatycznych.

Klimat Ukrainy charakteryzuje się znaczną kontynentalnością, przejawiającą się w dużych rocznych oraz dobowych amplitudach temperatur, a także sezonowych wahaniach wilgotności powietrza. Te czynniki mają bezpośredni wpływ na rozszerzalność temperaturową i skurcz drewna w konstrukcjach szkieletowych, wymagając specyficznych podejść do projektowania i budowy.

Wahania temperatur: Na Ukrainie zimą temperatura może opadać do -25°C -30°C (nawet do -35°C w niektórych regionach), a latem podnosić się do +30°C -35°C. Taka różnica ponad 60°C powoduje znaczną rozszerzalność temperaturową oraz ściskanie elementów konstrukcyjnych. Choć współczynnik rozszerzalności drewna jest stosunkowo niewielki, sumaryczne deformacje mogą być zauważalne, szczególnie dla długich elementów szkieletu oraz elementów, znajdujących się na obwodzie zewnętrznym budynku. Może to prowadzić do powstawania mikropęknięć w poszyciu zewnętrznym, naruszenia integralności szwów hermetyzujących oraz deformacji ram okiennych, jeśli nie przewidziano odpowiednich środków kompensacyjnych.

Reżimy wilgotnościowe: Sezonowe zmiany wilgotności względnej powietrza na Ukrainie również wpływają na drewno. Wiosną i jesienią wilgotność może być wysoka, powodując pęcznienie drewna, podczas gdy latem i zimą (z powodu ogrzewania) powietrze staje się bardziej suche, co prowadzi do jego skurczu. Te cykle 'pęcznienia-wysychania’ mogą być szczególnie niszczące, jeśli drewno nie zostało odpowiednio wysuszone przed budową czy jeśli brak jest adekwatnej ochrony przed wilgocią atmosferyczną. Przykładem 'unikalnego dowodu’ wpływu klimatu są dane laboratoriów budowlanych, rejestrujące większą liczbę uszkodzeń deformacyjnych w domach drewnianych, zbudowanych z drewna o wilgotności naturalnej, w porównaniu do tych, które zostały wzniesione z materiału suchego zgodnie z EN 14081-1.

Adaptacja regionalna: Dla regionów o szczególnych warunkach klimatycznych, na przykład, regionu karpackiego o podwyższonej wilgotności oraz obciążeniu śniegowym, czy obwodów południowych o wyższych temperaturach letnich, konieczne jest wprowadzenie korekt w projektowaniu. Może to obejmować wybór gatunków drewna bardziej odpornych na wilgoć, wzmocnienie hydroizolacji i paroizolacji, a także wykorzystanie specjalnych systemów elewacyjnych ze szczeliną wentylowaną, pozwalającą drewnu swobodnie reagować na zmiany środowiska otaczającego. Tym samym, uwzględnienie specyficznych warunków klimatycznych Ukrainy jest gwarancją udanej eksploatacji budynków szkieletowych.

Ignorowanie czy nieprawidłowe zarządzanie tolerancją, skurczem oraz rozszerzalnością temperaturową drewna jest rozpowszechnioną przyczyną defektów budowlanych w domach szkieletowych. Zrozumienie typowych błędów oraz znajomość metod ich zapobiegania jest krytycznie ważne dla zapewnienia jakości oraz trwałości konstrukcji.

1. Wykorzystanie drewna surowego:

• Błąd: Budowa z drewna o wilgotności naturalnej (powyżej 20%).
• Konsekwencje: Znaczny skurcz po montażu, prowadzący do pęknięć w ścianach, przekosów otworów okiennych i drzwiowych, naruszenia geometrii dachu, osłabienia mocowań, powstawania szczelin i mostków zimna.
• Jak uniknąć: Zawsze wykorzystywać drewno, wysuszone do wilgotności projektowej 12-18% zgodnie z EN 14081-1. Sprawdzać wilgotność materiału na placu budowy za pomocą wilgotnościomierza. Przechowywać drewno pod wiatą, chronione przed opadami.

2. Nieprawidłowe projektowanie węzłów mocowania:

• Błąd: Sztywne połączenie elementów, które muszą mieć swobodę ruchu (na przykład, sztywne mocowanie belek stropu do słupków pionowych bez kompensacji skurczu).
• Konsekwencje: Powstawanie naprężeń wewnętrznych, prowadzących do pękania drewna, wyginania elementów, deformacji podłóg i sufitów, a także uszkodzenia wykończenia.
• Jak uniknąć: Stosować połączenia ślizgowe, podpory regulowane, szczeliny dylatacyjne tam, gdzie to konieczne. Szczegółowo opracowywać wszystkie węzły w dokumentacji projektowej, uwzględniając dynamikę materiałów.

3. Nieprzestrzeganie tolerancji budowlanych:

• Błąd: Zaniedbywanie odchyleń granicznych przy montażu elementów szkieletu (na przykład, nierówności pionowości ścian).
• Konsekwencje: Problemy z montażem okien, drzwi, materiałów wykończeniowych, nierówności powierzchni, utrudniające dalsze prace i obniżające estetykę budynku. Może prowadzić do nierównomiernego rozkładu obciążeń.
• Jak uniknąć: Staranna kontrola jakości na wszystkich etapach budowy za pomocą precyzyjnych narzędzi pomiarowych. Przestrzeganie wymagań DBN B.2.6-161:2017 oraz innych obowiązujących normatywów.

4. Brak ochrony przed wilgocią:

• Błąd: Niedostateczna hydro- i paroizolacja, brak szczeliny wentylowanej w systemach elewacyjnych.
• Konsekwencje: Zawilgocenie drewna, prowadzące do jego gnicia, rozwoju grzyba, utraty nośności, pogorszenia charakterystyk termotechnicznych.
• Jak uniknąć: Zapewnić efektywną hydroizolację fundamentu, dachu, ścian. Wykonywać szczeliny wentylowane dla odprowadzania wilgoci. Wykorzystywać jakościowe membrany i folie.

Unikając tych typowych błędów, budowniczowie mogą zapewnić trwałość, niezawodność oraz wysoką efektywność energetyczną budynków szkieletowych, odpowiadających współczesnym wymaganiom i standardom.

We współczesnej branży budowlanej, szczególnie w sferze budownictwa szkieletowego, gdzie precyzja oraz przewidywalność są kluczowe, wykorzystanie Building Information Modeling (BIM) staje się niezastąpionym narzędziem do zarządzania deformacjami oraz zapewnienia integralności strukturalnej. BIM pozwala tworzyć modele cyfrowe budynków, zawierające nie tylko dane geometryczne, ale też informacje o właściwościach fizycznych i mechanicznych materiałów, w tym ich skłonności do skurczu i rozszerzalności temperaturowej.

Za pomocą oprogramowania BIM inżynierowie mogą symulować zachowanie konstrukcji drewnianych pod wpływem różnych reżimów temperaturowo-wilgotnościowych, charakterystycznych dla klimatu Ukrainy. Pozwala to z wyprzedzeniem wykrywać potencjalne problemy, takie jak nadmierne naprężenia w określonych węzłach czy możliwe deformacje elementów. Na przykład, można zamodelować, jak zmiany wilgotności z 18% do 12% wpłyną na długość i grubość słupków ściennych, a także na ich połączenie z belkami stropu. Na podstawie tych danych można zoptymalizować rozmiary szczelin dylatacyjnych, wybrać odpowiednie mocowania ślizgowe, a nawet skorygować rozmiary elementów drewnianych jeszcze na etapie projektowania.

Ponadto, BIM pozwala integrować dane od producentów drewna, dostarczających informacje o jego klasie wytrzymałości (na przykład, C24 zgodnie z EN 338), wilgotności oraz innych ważnych charakterystykach. Zapewnia to wysoką precyzję obliczeń oraz minimalizuje ryzyka, związane z nieprzewidywalnym zachowaniem materiału. Współczesne narzędzia obejmują również wyspecjalizowane wtyczki oraz moduły do analizy mostków cieplnych, co pozwala projektować domy o wysokiej efektywności energetycznej, gdzie wszystkie elementy pracują zgodnie, uwzględniając ich właściwości deformacyjne. Tym samym, modelowanie BIM oraz analogiczne narzędzia cyfrowe są kluczowe dla zapewnienia niezawodności, trwałości oraz efektywności ekonomicznej budownictwa szkieletowego w warunkach stałych zmian klimatu oraz wymagań do jakości.